Żaby i inne płazy

Małgorzata Domańska

Tym razem zajmiemy się stworzeniami, które, w odróżnieniu od dotychczas omawianych, przechodzą ciekawy proces metamorfozy. Otóż wszystkie płazy, a więc i omawiane w tym odcinku płazy bezogoniaste, posiadają w swoim rozwoju postać larwalną w niczym nie przypominającą swoich rodziców. Kijanka nie tylko na stałe mieszka w wodzie, nie tylko odżywia się m.in. pokarmem roślinnym (choć i zwierzęcy jest jej potrzebny), ale przede wszystkim oddycha za pomocą skrzeli ( jak ryby), nie ma nóg, za to posiada ogon. Dopiero dorosłe zwierzę ma wszystkie znane nam cechy żab, ropuch czy rzekotek, choć i one różnią się u poszczególnych gatunków. Na przykład umiejętnośći skakania: ropucha paskówka nie skacze w ogóle, lecz kroczy z uniesionym tułowiem; kumak czy ropucha szara posiadają niewielkie umiejętności skakania, natomiast duże możliwości występują u właściwych żab, wśród których wyróżnia się zwinka - zaobserwowano u niej skoki do wysokości 1 m, na odległość do 2 m. Zdolność wspinania się szczególnie silnie rozwinięta jest u rzekotek, które na końcach palców posiadają zgrubienia przylgowe, a kumaki, żaby trawne i żaby wodne umieją pełzać po szybie terrarium dzięki kleistej wydzielinie spodniej części ciała. U wielu płazów bezogonowych występują również duże zdolności rycia w ziemi, co można rozpoznać po silnie rozwiniętym modzelu piętowym tylnych nóg. Garbek ten ma z reguły ostre zrogowaciałe krawędzie i działa jak szufla. Niektóre gatunki egzotycznych płazów posiadają ponadto zdolność latania lotem ślizgowym dzięki potężnym błonom międzypalcowym działającym jak spadochrony.

U większości żab skóra jest śliska, wilgotna i miękka, jednak u niektórych ropuch bywa szorstka wskutek obecności licznych, silnie zrogowaciałych brodawek i zgrubiała od podskórnych złogów wapiennych. Niezależnie jednak od wyglądu skóry płazów pełni ona niezmiernie istotną funkcję w ich życiu, gdyż to przez nią zachodzi pobieranie i wydalanie wody z organizmu, a ponadto zdaje się pełnić istotną rolę w procesie oddychania.

Wszystkie płazy są drapieżnikami; zdobycz, na którą polują, jest jednak różna w zależności od fazy ich rozwoju. Larwy początkowo żywią się maleńkimi żyjątkami napełniając bez przerwy swój przewód pokarmowy mułem zawierającym m.in. wymoczki, wrotki czy drobne skorupiaki. Kijanki przez dłuższy czas mogą przyjmować wyłącznie pokarm roślinny, jednak do dalszego przeobrażenia wymagają już pokarmu zwierzęcego (potrafią nawet w tym celu zjadać swoje rodzeństwo!). Zaś wszystkie, bez wyjątku, osobniki dorosłe są mięsożercami, a latem i jesienią można ich śmiało nazwać żarłocznymi drapieżnikami.

Popularnym przedstawicielem żab jest rodzina kumaków, wśród których w Europie możemy spotkać dwa gatunki - kumak górski i nizinny. Wszystkie one dobrze znoszą niewolę i osiągają w niej wiek co najmniej 10 lat; pewną kumkę nizinną utrzymano przy życiu przez 19 lat, a inna, górska, osiągnęła nawet sędziwy wiek 29 lat. Do warunków terraryjnych dostosowują się dość szybko, tracą w znacznym stopniu swoją płochliwość i przyzwyczajają się do brania pożywienia z ręki. Pewne kumki nizinne tak bardzo przywykły do karmienia, że skakały do ręki z chwilą gdy unoszono pokrywę terrarium. Łatwo więc było przyuczyć je do martwego pokarmu - małych kawałków surowego mięsa. Choć oba gatunki kumek (kumaków) są u nas pod ochroną, zezwala się na chwytanie pojedynczych okazów dla hodowania ich w terrarium i słuchania ich 'śpiewu'. Ciekawą cechą tych zwierząt jest ich sposób obrony. Gdy przestraszymy naszego pupila, wygina on ku górze głowę i tył ciała, zakładając przednie łapki na załamany ku tyłowi grzbiet w taki sposób, że uwidoczniają się boki jego jasnego brzucha i równie jasne spodnie powierzchnie dłoni i stóp. Czasem potrafi się on nawet całkiem przewrócić na plecy, uwidaczniając cały jaskrawy spód ciała, i trwa tak nieruchomo, aż zagrożenie minie. Kumak górski może też dodatkowo wydzielać za strachu substancję przypominającą mydlaną pianę (może ona mieć u niektórych gatunków właściwości żrące).

Przyjrzyjmy się teraz ropuchom, a właściwie ich najbardziej znanemu przedstawicielowi - ropusze zwyczajnej. U trzymanych w niewoli osobników można łatwo zaobserwować pewną zdolność nabywania doświadczeń. Bardzo szybko przyzwyczajają się do karmienia i zaczynają natychmiast przy tym rywalizować, nacierając na siebie nawzajem zaraz po otwarciu terrarium i ostrzeliwując się zapamiętale językami. Polowanie ropuchy jest niezwykle ciekawym widowiskiem. Gdy 'pokarm' znajdzie się w odpowiedniej odległości, ropucha bierze go na cel, wystrzeliwuje język i cofa go wraz z przylepioną zdobyczą do szeroko otwartej paszczy. Jeśli kęs jest zbyt duży lub zbyt długi (np. dżdżownica), wówczas pomaga sobie szybkimi i pewnie wymierzonymi uderzeniami przednich łap, przypominającymi ocieranie ust.

Przyjrzyjmy się jeszcze rzekotce - uroczej czterocentymetrowej, jaskrawo zielonej żabce drzewnej. Zwierzę to cechuje duża zdolność zmiany ubarwienia, na które ma silny wpływ okres linki, rozrodu, pogoda, oświetlenie, barwa otoczenia, a nawet stan zdrowia i nagłe podniecenie. Samiec różni się od samicy ciemno-złoto-brązowawą i sfałdowaną skórą na podgardlu, która tylko u niego może być podczas rechotania nadymana na kształt dużego, kulistego pęcherza. Każdy kto hoduje rzekotkę wie, że najmniejszy dźwięk (rozmowa, śmiech czy stukanie) pobudza ją do rechotu, a każde powtórzenie odgłosu wywołuje dalszy 'śpiew'. Ciekawą cechą tego płaza jest jej niezwykła zdolność wspinania się nawet po absolutnie gładkich powierzchniach. Czyni to nie tylko dzięki przylgom na palcach wszystkich nóg, ale również dzięki powierzchni przylgowej napinającej się skóry brzucha. Rzekotka jest stworzeniem tak dalece niewymagającym, że można ją utrzymać przy życiu nawet w najprymitywniejszym pomieszczeniu, o ile tylko dostarczy się jej zawsze koniecznej do życia wody i pożywienia (much, chrząszczy, motyli, nieowłosionych gąsiennic czy pająków). Przy starannej opiece potrafi szczęśliwie dożyć dwudziestu lat!

Ilustracje M.Domańska